terim cesitleri, tam girisimlilik, onermeler, klasik mantik, kavram cesetleri, kavram, kaplam, iclem, esitlik, cikarim, eksik girisimlilik, bestumel, ayriklik, aristotales mantigi

KLASİK MANTIK
(ARİSTOTALES MANTIĞi)

A. KAVRAM

B. Önermeler

C. Çıkarım

A. KAVRAM

Varlıkların zihindeki tasarımı kavram olarak ifade edilir. "Ağaç", "kuş", "çiçek", "insan" tek tek varlıkların tasarımıyla ortaya çıkmış genel kavramlardır. Kavramlar genel olduklarından tek bir varlığın zihindeki tasarımı olan hayâlden farklıdır. (Kavram genel, hayal ise özeldir.)
Kavramlar dil ile ifade edilirse terim adını alır. Mantık'ta terim kendi başına bir anlam ifade eden en küçük birimdir. (Buna göre önermelerdeki terim sayısı kendi başına bir anlamı olan ifadelerin belirlenmesiyle bulunur.)

1.Terim Çeşitleri
- Tümel terim (Bütün şehirler)
- Tikel terim (Bazı şehirler)
- Tekil terim (istanbul)
- Genel terim (Şehir)
- Somut terim (insan)
- Soyut terim (insanlık)
- Olumlu terim (Canlı)
- Olumsuz terim (Canlı olmayan)
- Kollektif terim (Meclis)
- Distribütif (Milletvekili)

2. Kavramlar Arası İlişkiler
a. Eşitlik

iki kavramdan her biri diğerinin bütün elemanlarını kapsıyorsa bu iki kavram arasında eşitlik vardır. (Canlı -Beslenen)



b. Ayrıklık

iki kavramdan hiçbiri diğerinin hiçbir elemanını kapsamıyorsa bu iki kavram arasında ayrıklık vardır. (Deve - Kuş)




c. Tam girişimlilik

iki kavramdan sadece biri diğerinin bütün elemanlarını kapsıyorsa bu iki kavram arasında tam girişimlilik vardır. (Çiçek - Lâle)



d. Eksik girişimlilik

iki kavramdan her biri diğerinin bazı elemanlarını kapsıyorsa bu iki kavram arasına eksik girişimlilik vardır.



3. İçlem - kaplam ilişkisi
a. İçlem
Bir kavramın içine aldığı bireylerin ortak özellikleri o kavramın içlemini gösterir. "Kuş" kavramının içleminin ortak özellikleri olan "hayvan", "canlı", "varlık" vs. gösterir.

b. Kaplam
Bir kavramın içine aldığı bireyler o kavramın kaplamını gösterir. "Hayvan", "kuş", "serçe" kavramları "canlı" kavramının kaplamında yer alırlar ve "canlı" kavramının kaplamını gösterirler.

Not: 1
İçlem ile kaplam arasındaki ilişki ters orantılıdır. Kaplam arttıkça işlem azalır.
"Varlık" daha geneldir kaplamı çok, içlemi azdır. "Kuş" az geneldir kaplamı daha az, içlemi daha çoktur.

Not: 2
İçlem ile kaplam arasındaki ilişki cins tür ilişkisinde olan kavramlarda belirlenir.

c. Beş tümel
1. Cins
2. Tür
3. Ayırım
4. Özgülük
5. ilinti

4. Tanım
Bir şeyin ne olduğunun belirtilmesidir. içieminin verilmesidir. Örnek olarak önermenin tanımını verelim:
"Önerme, iki veya daha fazla terimden oluşmuş yargı cümleleridir."

a. Tanımın şartları
- Tanım tam olmalıdır.
- Tanım kendisinden daha açık olmayan kavramlarla yapılmamalıdır.

b. Tanımlanamazlar
- Duygular (Aşk, kin, ümit, vs.)
- Deneyin doğrudan verileri (Renk, koku, ses, vs.)
- Üstün cinsler (Zaman, mekân, vs.)

B- ÖNERMELER

En az iki veya daha fazla terimden oluşmuş yargı cümleleridir. Önermeyi oluşturan terimler önerme bağıyla bağlıdır. Yargı belirttiklerinden bir doğruluk değerine de sahiptir. Önermenin doğruluk değeri "doğru" ya da "yanlış" olmasıdır.

"Dünya gezegen djr" ifadesi bir önermedir. Terim Terim Bağ

Yargı belirtmeyen dua, istek, emir, soru, duygu belirten ve belgisiz zamirle başlayan cümleler önerme değildir. Bu ifadelerin doğruluk değeri de yoktur. "Bu gün nasılsınız? gibi bir soru ifade/?1'

"Ah bir çocuk olsaydım" gibi bir duygu ifadesi yargı belirtmediklerinden önerme değildirler.

1. Önerme Çeşitleri

a. Niceliğine göre
- Tümel önerme : Bütün insanlar beslenir.
- Tikel önerme : Bazı insanlar düzenlidir.
- Tekil önerme : Ali çalışkandır.
- Belirsiz önerme : İnsan canlıdır. b. Niteliğine göre
- Olumlu önerme : Hava bulutludur.
' - Olumsuz önerme : Hava bulutlu değildir.

c. Nicelik ve niteliğine göre
- Tümel olumlu (A): Bütün kuşlar kanatlıdır.
- Tümel olumsuz (E): Hiçbir kuş dört ayaklı değildir.
- Tikel olumlu (i): Bazı kuşlar ötücüdür.
- Tikel olumsuz (O): Bazı kuşlar göçmen değildir.
- Tekil olumlu : Ankara başkenttir.
- Tekil olumsuz : istanbul başkent değildir.

d. Olgusal içeriğine Göre
-Analitik Önerme : Yükleminin öznesi hakkında yeni bir bilgi vermediği önermelerdir. Örnek: "Kara kediler karadır". Analitik önermelerin doğruluk değeri her zaman doğrudur.
- Sentetik Önerme : Yükleminin öznesi hakkında bilgi verdiği önermelerdir. Örnek: "Bazı ülkeler gelişmiştir." Sentetik önermelerin doğruluk değerinin belirlenmesi deney ve gözleme dayanır.

e. Yargı sayısına göre
- Basit Önerme : içinde tek yargı bulunduran önermeler basittir.
"Ateş yakıcıdır" önermesi tek yargısı olan basit bir önermedir.
- Bileşik Önerme : içinde birden fazla yargı bulunduran önermeler bileşiktir.
"Kant 1724 te doğmuştur ve 1804 te ölmüştür." önermesi iki yargı dile getirdiğinden bileşiktir.
"insan huzur istiyorsa ruh sükunetine ermelidir." yargısı da bileşik bir önermedir.

2. Önermeler Arası İlişkiler

a. Karşı olma ilişkisi
Özne ve yüklemleri aynı terimlerden oluşmuş iki önerme, sadece nitelik, sadece nicelik veya hem nitelik hem nicelik bakımından farklı ise bu iki önerme arasında karşı olma ilişkisi vardır.
"Bazı insanlar zekidir."
"Bazı insanlar zeki değildir."
Terimleri aynı olan fakat nitelikleri farklı olan bu önermeler arasında karşı olma ilişkisi vardır.
- Üst karşıt
Terimleri aynı, nitelikleri farklı olan iki tümel önerme üst karşıttır.
Bütün çiçekler güzeldir. (Tümel olumlu)
Hiçbir çiçek güzel değildir. (Tümel olumsuz)
- Alt karşıt
Terimleri aynı nitelikleri farklı olan iki tikel önerme alt karşıttır.
Bazı çiçekler güzeldir. (Tikel olumlu)
Bazı çiçekler güzel değildir. (Tikel olumsuz)
- Altık
Terimleri aynı nicelikleri farklı olan önermeler altıktır.
Bütün çiçekler güzeldir. (Tümel olumlu) Bazı çiçekler güzeldir. (Tikel olumlu)
Hiçbir çiçek güzel değildir. (Tümel olumsuz) Bazı çiçekler güzel değildir. (Tikel olumsuz)
- Çelişik
Terimleri aynı nicelik ve nitelikleri farklı olan önermeler çelişiktir. Çelişik önermelerin yargısı, doğruluk değeri değişir. Çelişik önermelerden bir doğru ise diğeri zorunlu olarak yanlıştır.
Bütün çiçekler güzeldir. (Tümel olumlu)
Bazı çiçekler güzel değildir. (Tikel olumsuz)
Bazı çiçekler güzeldir. (Tikel olumlu) Hiçbir çiçek güzel değildir. (Tümel olumsuz)

b. Döndürme ilişkisi
- Düz döndürme
Bir önermenin olumlu ve olumsuzluğuna ve doğruluğuna dokunmadan öznesini yüklem yüklemini özne yapmaktır.
Bütün kuşlar kanatlıdır. D Bazı kanatlılar kuş tur. D - Ters döndürme
Bir önermenin niteliğine ve doğruluğuna dokunmadan öznesinin karşıt halini yüklem, yükleminin karşıt halini özne yapmaktır.
Bazı şehirler düzenli değildir.
Bazı düzenli olmayanlar şehir olmayan değildir.

C. ÇIKARIM
Verilen önermelerden bir sonuç çıkarma işlemidir. "O halde", "öyleyse" ile başlayan bir sonuç önermesine ulaşılması halinde, verilen önermeler kümesi bir çıkarımdır. 1 < 3, o halde 3 > 1 (çıkarım)
Canlılar beslenir. O halde bitkiler beslenir, (çıkarım) Çıkarımda sonuçtan önce gelen ve sonuca bilgi sağlayan (veri olan) önermelere öncül denir. Çıkarımlar, öncül ve sonuç yargısıyla en az iki yargıdan oluşurlar.

1. Çıkarım Çeşitleri
a. Analoji
Özelden özele yapılan akıl yürütmedir. Konya iç Anadolu'dadır ve karasal iklimi vardır. Ankara da iç Anadolu'dadır. O halde Ankara'da da karasal iklim görülür.
b. Tümevarım
Özelden genele yapılan akıl yürütmedir. Somali ve Yeni Gine de olduğu gibi gelişmemiş bütün ülkelerde milli gelir düşüktür.
c. Tümdengelim
Genelden özele yapılan akıl yürütmedir.
Her canlı beslenir.
O halde bitkilerde canlı olduğundan beslenir.

2. Kıyas
Verilen önermelerden zihnin zorunlu olarak bir sonuç çıkarmasıdır.
Bütün kuşlar kanatlıdır. (Öncül) Serçe kuştur (Öncül)
O hale serçe kanatlıdır. (Sonuç) K.Terim B.Terim

a. Kıyas kuralları
- Her kıyasta büyük, küçük ve orta terim bulunur.
- Orta terim sonuçta yer almaz.
- Orta terim öncüllerin en az birinde bütün kaplamıyla alınmalıdır.
- İki tikel öncülden sonuç çıkmaz.
- iki olumsuz öncülden sonuç çıkmaz.
- Öncüller olumlu ise sonuç olumsuz olmaz.
- Sonuç öncüllerin zayıf olanına bağlıdır. (Olumsuz ve tekil olana) Buna göre öncüllerden biri tikel ise sonuç ta tikeldir, öncüllerden biri olumsuz ise sonuç da olumsuzdur.

b. Kıyas çeşitleri

ba. Basit kıyaslar
iki öncül ve bir sonuçtan oluşur, ikiye ayrılır. - Kesin kıyas
Kıyasın sonucu öncüllerde sadece anlam bakımından vardır. Örnek
Bütün insanlar ölümlüdür. (Öncül) Aristo insandır. (Öncül)
O halde Aristo ölümlüdür. (Sonuç)

- Seçmeli kıyas
Sonuç öncüllerde hem şekil, hem de anlam bakımından vardır. Örnek:
Sayı tektir ya da sayı ciftir. (Öncül)
Sayı tek değildir. (Öncül)
O halde sayı ciftir. (Sonuç)

bb. Bileşik kıyaslar İkiden fazla öncülü bulunan kıyaslardır.

bc. Düzensiz kıyaslar
Basit ve bileşik kıyas türüne uymayan kıyaslardır. Örneğin:
Düşünüyorum (Öncül) O halde varım (Sonuç) Bu kıyas düzensiz kıyaslardan entimen'e örnektir.

güzel biLgiler teşşekkür ederim

teşekür ederim::::::::